Lễ hội «Katê» của người Chăm Lâm Đồng

   Mỗi năm một lần, cộng đồng Chăm ở Lâm Đồng trở về dưới chân những ngọn tháp gạch đỏ trên đồi Bà Nài, và khu di tích thôi là điểm tham quan để trở lại thành nơi thờ tự sống động. Năm nay ngày hội kéo dài bốn ngày thay vì hai như thường lệ, và phần hội có thêm những buổi để bạn tự tay nặn gốm hay làm bánh gừng ngay dưới chân tháp.

   Ngắn gọn:

• — phần lễ giữ nguyên trình tự truyền thống: rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng, mặc y phục cho tượng thần rồi đến đại lễ;
• — hai điểm tổ chức: Tháp Po Sah Inư ở phường Phú Thủy và Trung tâm Trưng bày Văn hóa Chăm ở xã Bắc Bình;
• — trưng bày, triển lãm «Bảo vật quốc gia và dấu ấn khảo cổ văn hóa Chăm Lâm Đồng» và triển lãm chuyên đề «Di sản văn hóa Chăm»;
• — trình diễn nghề truyền thống, ẩm thực Chăm và các chương trình nghệ thuật dân gian;
• — mới trong năm nay: hội thi viết chữ Chăm, trò chơi dân gian, trải nghiệm làm gốm và làm bánh gừng.

   Katê là lễ hội lớn nhất của người Chăm theo đạo Bà La Môn, rơi vào ngày đầu tháng bảy lịch Chăm, tức khoảng cuối tháng chín đến tháng mười dương lịch, để tưởng nhớ các vị thần và những người đã khuất. Lễ hội gồm hai phần: phần lễ trang nghiêm do chức sắc thực hiện trong tháp, và phần hội trải khắp sân tháp với tiếng kèn saranai, tiếng trống và sắc màu trang phục truyền thống.

   Kế hoạch tổ chức được bàn tại buổi làm việc chiều 20 tháng 8 do Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lê Thị Trúc Linh chủ trì. Bà Lư Thái Tuyên, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh, cho biết thời gian nêu trên hiện vẫn là dự kiến và quy mô lễ hội giữ ở cấp tỉnh. Bà Lê Thị Trúc Linh nhấn mạnh Lâm Đồng sau sáp nhập có 49 dân tộc, nên gìn giữ bản sắc của từng cộng đồng là tinh thần xuyên suốt của ngày hội.

   Tháp Po Sah Inư nằm trên đồi Bà Nài, cách phường Phan Thiết chừng 7 km về hướng đông bắc. Nhóm tháp được dựng vào cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 theo phong cách Hòa Lai để thờ thần Shiva; đến thế kỷ 15 mới có thêm đền thờ công chúa Po Sah Inư, người được xem là đã dạy dân trồng lúa nước và dệt thổ cẩm. Hiện chỉ còn ba tòa tháp, tháp chính cao 15 m với cửa quay về hướng đông, và từ năm 1991 di tích được xếp hạng cấp quốc gia về kiến trúc nghệ thuật.

   Bản thân lễ hội cũng là di sản: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ hội Katê của người Chăm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 776/QĐ-BVHTTDL ngày 4 tháng 4 năm 2022, khi địa bàn còn thuộc tỉnh Bình Thuận.

   Ngày hội mở cho cả cộng đồng Chăm lẫn khách phương xa. Trong hai ngày lễ chính, bảo vật và hiện vật được trưng bày ngay tại tháp nên khu vực có phương án bảo vệ riêng. Chương trình chi tiết cùng điều kiện vào cửa vẫn đang được Ban Tổ chức hoàn thiện, vì vậy nên theo dõi thông báo của Sở trước khi lên đường.

   Bốn ngày Katê là dịp hiếm trong năm để thấy một di sản đang sống chứ không nằm sau tủ kính.